§ 275. V. Perfecta на `-vi`
Deleo, delevi, deletum, delere- уничтожать, разрушать.
Fleo, flevi, fletum, flere- плакать.
Com-pleo, com-plevi, com-pletum, com-plere- наполнять (от неупотребительногоpleo).
§ 276. VI. Perfecta на `-ui`, supina на `-tum` (`-sum`)
Doceo, docui, doctum, docere- учить.
Misceo, miscui, mixtum, miscere- смешивать.
Censeo, censui, censum, censere- ценить, высказывать мнение.
3-е спряжение
§ 277
В третьем спряжении, вследствие разнообразия основ, нет такой группы глаголов, которую можно было бы признать за нормальный тип. Поэтому следует привести все важнейшие глаголы, относящиеся к этому спряжению.
§ 278. Ia. Perfecta на `-i` с удвоением
Bibo, bibi, -, bibere- пить.
Con-sisto, con-stiti, -, con-sistere- останавливаться.
Простой глагол sisto - ставить - мало употребителен. Другие сложные с ним: de-sisto - переставать; re-sisto - сопротивляться. Но circum-sisto - окружать - имеет перфект circum-steti от circum-sto (см. § 267).
Ab-doи другие сложные сdo: см. § 267.
Credo, credidi, creditum, credere- верить.
Pungo, pupugi, punctum, pungere- колоть.
Tango, tetigi, tactum, tangere- касаться.
At-tingo, at-tigi, at-tactum, at-tingere - касаться.
Con-tingo, con-tigi, con-tactum, con-tingere - касаться.
Tendo, tetendi, tentum, tendere- тянуть.
At-tendo, at-tendi, at-tentum, at-tendere - обращать внимание.
Con-tendo, con-tendi, con-tentum, con-tendere - натягивать, поспешно идти.
Os-tendo, os-tendi, -, os-tendere - показывать.
Pario, peperi, partum, parere- рождать.
Сложные спрягаются по 4-му спряжению:
Com-perio, com-peri, com-pertum, com-perire - узнавать.
Re-perio, rep-peri, re-pertum, re-perire - находить.
A-perio, a-perui, a-pertum, a-perire - открывать.
O-perio, o-perui, o-pertum, o-perire - покрывать.
Cado, cecidi, casum, cadere- падать.
Oc-cido, oc-cidi, oc-casum, oc-cidere - падать, умирать, заходить (о солнце).
In-cido, in-cidi, -, in-cidere - впадать.
Caedo, cecidi, caesum, caedere- бить, рубить.
Oc-cido, oc-cidi, oc-cisum, oc-cidere - убивать.
In-cido, in-cidi, in-cisum, in-cidere - врезывать.
Curro, cucurri, cursum, currere- бежать.
Сложные частью сохраняют удвоение в перфекте, частью не имеют удвоения:
Ac-curro, ac-cucurri или ac-curri, ac-cursum, ac-currere - прибегать.
Pello, pepuli, pulsum, pellere- гнать.
Сложные не имеют удвоения в перфекте:
Ap-pello, ap-puli, ap-pulsum, ap-pellere - пригонять, причаливать.
Ex-pello, ex-puli, ex-pulsum, ex-pellere - выгонять.
Re-pello, rep-puli, re-pulsum, re-pellere - отгонять.
Pendo, pependi, pensum, pendere- вешать, платить.
Cano, cecini, -, canere- петь.
Fallo, fefelli, -, fallere- обманывать.
Parco, peperci, -, parcere- щадить.
§ 279. Ib. Perfecta на `-i` с отпавшим удвоением
Findo, fidi, fissum, findere- раскалывать.
Scindo, scidi, scissum, scindere- рвать.
Re-scindo, re-scidi, re-scissum, re-scindere - отрывать.
Per-cello, per-culi, per-culsum, per-cellere- поражать.
Простой глагол cello не употребляется. Другие сложные: antecello и excello - возвышаться, превосходить - не имеют перфекта и супина.
Tollo, sus-tuli, sub-latum, tollere- поднимать, устранять.
§ 280. II. Perfecta на `-i` с растяжением гласного основы
Ago, egi, actum, agere- гнать, делать.
Sub-igo, sub-egi, sub-actum, sub-igere - покорять.
Cogo, co-egi, co-actum, cogere - принуждать.
Emo, emi, emptum, emere- покупать.
Co-emo, co-emi, co-emptum, co-emere - скупать.
Ad-imo, ad-emi, ad-emptum, ad-imere - отнимать.
Red-imo, red-emi, red-emptum, red-imere - выкупать, брать на откуп.
Frango, fregi, fractum, frangere- ломать.
Lego, legi, lectum, legere- читать.
Col-ligo, col-legi, col-lectum, col-ligere - собирать.
E-ligo, e-legi, e-lectum, e-ligere - выбирать.
Но: di-ligo, di-lexi, di-lectum, di-ligere - любить.
Intel-lego, intel-lexi, intel-lectum, intel-legere - понимать.
Neg-lego, neg-lexi, neg-lectum, neg-legere - пренебрегать.
Re-linquo, re-liqui, re-lictum, re-linquere- оставлять.
Простой глагол linquo редко употребляется.
Rumpo, rupi, ruptum, rumpere- ломать, разрывать.
Cor-rumpo, cor-rupi, cor-ruptum, cor-rumpere - портить.
Vinco, vici, victum, vincere- побеждать.
Edo, edi, esum, edere- есть (см. § 299).
Fundo, fudi, fusum, fundere- лить.
Capio, cepi, captum, capere- брать.
Ac-cipio, ac-cepi, ac-ceptum, ac-cipere - получать.
De-cipio, de-cepi, de-ceptum, de-cipere - обманывать.
In-cipio, (coepi), in-ceptum, in-cipere - начинать.
Prae-cipio, prae-cepi, prae-ceptum, prae-cipere - предписывать.
Facio, feci, factum, facere- делать.
В пассиве fio: см. § 311.
Assue-facio, assue-feci, assue-factum, assue-facere - приучать.
В пассиве assue-fio.
Pate-facio, pate-feci, pate-factum, pate-facere - открывать.
В пассиве patefio.
Другие сложные имеют -ficio и в пассиве -ficior:
Af-ficio, af-feci, af-factum, af-ficere - причинять.
Con-ficio, con-feci, con-fectum, con-ficere - делать, исполнять.
Ef-ficio, ef-feci, ef-fectum, ef-ficere - делать, исполнять.
Per-ficio, per-feci, per-fectum, per-ficere - делать, исполнять.
Inter-ficio, inter-feci, inter-fectum, inter-ficere - убивать.
Prae-ficio, prae-feci, prae-fectum, prae-ficere - ставить во главе.
Pro-ficio, pro-feci, pro-fectum, pro-ficere - делать успехи.
Re-ficio, re-feci, re-fectum, re-ficere - восстанавливать.
Fodio, fodi, fossum, fodere- рыть, копать.
Per-fodio, per-fodi, per-fossum, per-fodere - прорывать, прокапывать.
Fugio, fugi, fugitum, fugere- убегать.
Ef-fugio, ef-fugi, ef-fugitum, ef-fugere - избегать.
Con-fugio, con-fugi, -, con-fugere - искать убежища.
Jacio, jeci, jactum, jacere- бросать.
В сложных часто пишется -icio, а выговаривается jicio.
Ab-icio, ab-jeci, ab-jectum, ab-icere - отбрасывать.
Также: con-icio - бросать (в одно место), догадываться; dis-icio - разбрасывать; re-icio - отбрасывать; sub-icio - подчинять; tra-icio - переправлять.
§ 281. III. Perfecta на `-i` без изменения гласного основы
In-cendo[^2],in-cendi, in-censum, in-cendere- зажигать.
[^2]: Глаголы на -ndo имеют в перфекте -ndi, глаголы на -do имеют в перфекте по большей части -si (перед которым зубной звук d выпадает).
Ac-cendo - зажигать.
De-fendo, de-fendi, de-fensum, de-fendere- защищать.
Prehendo, prehendi, prehensum, prehendere- хватать.
Com-prehendo - понимать; de-prehendo - захватывать врасплох; re-prehendo - порицать.
De-scendo, de-scendi, de-scensum, de-scendere- сходить вниз.
Простой глагол scando редко употребляется. Другие сложные: a-scendo - восходить; con-scendo - восходить.
Verto, verti, versum, vertere- вертеть, вращать.
Con-verto - поворачивать; e-verto - разрушать; anim-ad-verto - замечать.
Pando, pandi, passum, pandere- распространять.
Con-sido, con-sedi, con-sessum, con-sidere- садиться.
Простой глагол sido редко употребляется. Другие сложные: pos-sido - овладевать; as-sido - садиться около (см. § 272, 10).
Vello, velli, vulsum, vellere- рвать.
A-vello - отрывать; e-vello - вырывать.
Solvo, solvi, solutum, solvere- развязывать, платить.
Ab-solvo - оправдывать.
Volvo, volvi, volutum, volvere- катать.
Exuo[^3],exui, exutum, exuere- снимать (одежду), лишать.
[^3]: Глаголы на -uo по большей части имеют перфект на -ui, супин на -utum, кроме сложных с ruo, у которых супин на -rutum.
Induo, indui, indutum, induere- надевать.
Minuo, minui, minutum, minuere- уменьшать.
Statuo, statui, statutum, statuere- устанавливать, решать.
Con-stituo - постановлять; in-stituo - учреждать; re-stituo - восстанавливать.
Tribuo, tribui, tributum, tribuere- уделять.
At-tribuo - приписывать; dis-tribuo - распределять.
Acuo, acui, -, acuere- заострять.
Arguo, argui, -, arguere- обвинять.
Metuo, metui, -, metuere- бояться.
Di-ruo, di-rui, di-rutum, di-ruere- разрушать.
Простой глагол ruo - падать - редко употребляется. Ob-ruo, ob-rui, ob-rutum, ob-ruere - заваливать.
§ 282. IV. Perfecta на `-si` (`-ssi`, `-xi`)
Перфект на -si и супин на -tum или -sum имеет большая часть глаголов с основой на немой согласный звук: губной (b, p), зубной (d, t), гортанный (g, c, h), причем губной перед s и t переходит в p, зубной выпадает перед s или уподобляется ему и переходит в s, гортанный соединяется с s в x, а перед t переходит в c.
Carpo, carpsi, carptum, carpere- срывать.
De-cerpo, de-cerpsi, de-cerptum, de-cerpere - срывать.
Nubo, nupsi, nuptum, nubere- выходить замуж.
Scribo, scripsi, scriptum, scribere- писать.
De-scribo - описывать; prae-scribo - предписывать.
Sumo, sumpsi, sumptum, sumere- брать.
Con-sumo - истреблять.
Con-temno, con-tempsi, con-temptum, con-temnere- презирать.
Простой глагол temno в прозе не употребляется.
Claudo, clausi, clausum, claudere- запирать.
Con-cludo, con-clusi, con-clusum, con-cludere - запирать, выводить заключение.
Divido, divisi, divisum, dividere- делить.
Laedo, laesi, laesum, laedere- повреждать, оскорблять.
Ludo, lusi, lusum, ludere- играть.
Il-ludo - насмехаться.
Mitto, misi, missum, mittere- посылать.
A-mitto - терять; ad-mitto - допускать; com-mitto - поручать, совершать; di-mitto - отпускать; per-mitto - позволять; pro-mitto - обещать.
Plaudo, plausi, plausum, plaudere- рукоплескать.
In-vado, in-vasi, in-vasum, in-vadere- нападать.
Простой глагол vado - идти - редко употребляется. Другие сложные: e-vado - выходить, делаться; per-vado - проходить.
Mergo, mersi, mersum, mergere- погружать.
De-mergo - топить; e-mergo - вынырнуть.
Spargo, sparsi, sparsum, spargere- сыпать.
Di-spergo, di-spersi, di-spersum, di-spergere - рассеивать.
Cedo, cessi, cessum, cedere- идти, уступать.
Ac-cedo - подходить; con-cedo - уступать, допускать; dis-cedo - уходить.
Con-cutio, con-cussi, con-cussum, con-cutere- потрясать.
Простой quatio редко употребляется. Другие сложные: per-cutio - пробивать; dis-cutio - разбивать; ex-cutio - выбрасывать.
Premo, pressi, pressum, premere- давить.
Com-primo, com-pressi, com-pressum, com-primere - сжимать.
Op-primo, op-pressi, op-pressum, op-primere - подавлять.
Gero, gessi, gestum, gerere- нести, вести (войну).
Uro, ussi, ustum, urere- жечь.
Comb-uro - сжигать.
Dico, dixi, dictum, dicere- говорить.
E-dico - обнародовать, приказывать; in-dico - объявлять; prae-dico - предсказывать.
Duco, duxi, ductum, ducere- вести.
Con-duco - нанимать; e-duco - выводить; ad-duco - приводить, побуждать.
Af-fligo, af-flixi, af-flictum, af-fligere- поражать, повергать.
Простой fligo не употребляется. Другой сложный: con-fligo - сражаться.
Il-licio, il-lexi, il-lectum, il-licere- вовлекать, соблазнять.
Простой lacio не употребляется. Другие сложные: al-licio и pel-licio - привлекать.
Но: e-licio, e-licui, e-licitum, e-licere - выманивать.
Rego, rexi, rectum, regere- править.
Cor-rigo, cor-rexi, cor-rectum, cor-rigere - исправлять.
Por-rigo, por-rexi, por-rectum, por-rigere - протягивать.
Pergo, per-rexi, per-rectum, pergere - продолжать.
Surgo, sur-rexi, sur-rectum, surgere - вставать.
Ad-spicio, ad-spexi, ad-spectum, ad-spicereилиa-spicio, a-spexi, a-spectum, a-spicere- смотреть на что.
Простой specio не употребляется. Другие сложные: con-spicio - смотреть; de-spicio - презирать.
Struo, struxi, structum, struere- строить.
Con-struo и ex-struo - строить; in-struo - устраивать.
Tego, texi, tectum, tegere- покрывать.
Traho, traxi, tractum, trahere- тащить.
Veho, vexi, vectum, vehere- вести.
Ad-veho - привозить.
Vivo, vixi, victum, vivere- жить.
Cingo, cinxi, cinctum, cingere- опоясывать, окружать.
Jungo, junxi, junctum, jungere- соединять.
Ad-jungo - присоединять; con-jungo - соединять.
Ex-stinguo, ex-stinxi, ex-stinctum, ex-stinguere- гасить.
Простой stinguo не употребляется. Сложный di-stinguo - различать.
Fingo, finxi, fictum, fingere- изображать, выдумывать.
Pingo, pinxi, pictum, pingere- рисовать.
Stringo, strinxi, strictum, stringere- стягивать.
De-stringo - вынимать (меч).
Figo, fixi, fixum, figere- втыкать, вонзать.
Af-figo - прикреплять; trans-figo - пронзать.
Flecto, flexi, flexum, flectere- гнуть.
Fluo, fluxi, -, fluere- течь.
§ 283. V. Perfecta на `-vi` и `-ui`
Cerno, -, -, cernere- отделять, видеть.
De-cerno, de-crevi, de-cretum, de-cernere - решать.
Peto, petivi (petii), petitum, petere- стремиться, просить.
Ap-peto и ex-peto - стремиться, желать; re-peto - повторять.
Quaero, quaesivi, quaesitum, quaerere- искать, спрашивать.
Ac-quiro, ac-quisivi, ac-quisitum, ac-quirere - приобретать; con-quiro - отыскивать.
Sero, sevi, satum, serere- сеять.
Con-sero, con-sevi, con-situm, con-serere - засевать.
In-sero, in-sevi, in-situm, in-serere - сеять во что, влагать.
Sino, sivi, situm, sinere- позволять.
De-sino, de-sii, de-situm, de-sinere - переставать.
Sperno, sprevi, spretum, spernere- презирать.
Sterno, stravi, stratum, sternere- стлать.
Pro-sterno - ниспровергать.
Arcesso, arcessivi, arcessitum, arcessere- призывать.
Accerso, accersivi, accersitum, accersere - призывать.
Lacesso, lacessivi, lacessitum, lacessere- вызывать (на бой).
Alo, alui, altum, alere- кормить.
Colo, colui, cultum, colere- обрабатывать, почитать.
In-colo - населять; ex-colo - обрабатывать, развивать.
Consulo, consului, consultum, consulere- спрашивать совета.
De-sero, de-serui, de-sertum, de-serere- покидать.
Простой sero - плести - редко употребляется.
Con-sero, con-serui, con-sertum, con-serere - соединять.
Texo, texui, textum, texere- ткать.
Gigno, genui, genitum, gignere- рождать.
Pono, posui, positum, ponere- класть.
Com-pono - складывать, составлять; также ante-pono - класть впереди; ap-pono - прикладывать; de-pono - откладывать; dis-pono - раскладывать; ex-pono - выкладывать, излагать; im-pono - накладывать; op-pono - противополагать; prae-pono - ставить впереди; pro-pono - заменять, предлагать; re-pono - класть назад; se-pono - класть отдельно.
Cupio, cupivi, cupitum, cupere- желать.
Rapio, rapui, raptum, rapere- похищать.
Di-ripio, di-ripui, di-reptum, di-ripere - расхищать.
E-ripio, e-ripui, e-reptum, e-ripere - вырывать.
Meto, -, messum, metere- жать (хлеб).
De-meto - снимать (хлеб).
§ 284. VI. Глаголы на `-sco` (`verba inchoativa`)
Глаголы начинательные, т. е. означающие начало действия или состояния.
Disco, didici, -, discere- учиться.
Posco, poposci, -, poscere- требовать.
Cresco, crevi, -, crescere- расти.
Nosco, novi, -, noscere- узнавать[^4].
I-gnosco, i-gnovi, i-gnotum, i-gnoscere - прощать; но: co-gnosco, cognovi, co-gnitum, co-gnoscere - узнавать.
[^4]: Перфект novi имеет значение настоящего (знаю), no(ve)ram - значение имперфекта (знал) (как в глаголах odi, memini: § 315 и след.). В формах перфекта и производных от него формах большей частью выпадают слоги vi и ve перед s и r (§ 248). Так получаются следующие формы, употребляющиеся в литературе классического периода: - Perf. ind.: novi, nosti, novit, novimus, nostis (и novistis), norunt (и noverunt). - Perf. conj.: norim, noris, norit (и noverit), norimus, noritis, norint (и noverint). - Plqp. ind.: noram, noras (и noveras), norat (и noverat), noramus, noratis, norant. - Plqp. conj.: nossem и (novissem), nosses, nosset (и novisset), nossemus, nossent. - Perf. inf.: nosse (и novisse).
Pasco, pavi, pastum, pascere- пасти.
Quiesco, quievi, quietum, quiescere- отдыхать, быть покойным.
As-suesco, as-suevi, as-suetum, as-suescere- привыкать.
Con-suesco, con-suevi, con-suetum, con-suescere - привыкать[^5].
[^5]: Перфект consuevi имеет значение настоящего (имею обыкновение), consue(ve)ram - значение имперфекта (имел обыкновение) (как в глаголах odi, memini: § 315 и след.). В формах перфекта и производных от него формах большей частью выпадают слоги vi и ve перед s и r (§ 248). Так получаются следующие формы, употребляющиеся в литературе классического периода: - Perf. ind.: consuevi, consuesti, consuevit, consuevimus, consuestis, consuerunt (и consueverunt). - Perf. conj.: consuerim, consueris, consuerit, consuerint (и consueverint). - Plqp. ind.: consueram, consuerat (и consueverat), consueveramus, consuerant. - Plqp. conj.: consuessem, consuesset, consuessent. - Perf. inf.: consuesse.
Простой suesco редко употребляется.
Exardesco, exarsi, -, exardescere- загораться, вспыхнуть.
Adolesco, adolevi, -, adolescere- вырастать.
Adultus - взрослый.
Convalesco, convalui, -, convalescere- выздоравливать.
Scisco, scivi, scitum, sciscere- решать.
De-scisco - отпадать от кого.